Meble wiklinowe mają w Polsce długą historię. Fotele, ławki i kołyski wyplatane z wikliny pojawiały się w dworach i chłopskich chatach już w XVIII i XIX wieku. Ich popularność wiązała się z dostępnością surowca, lekkością gotowych mebli i możliwością produkcji w niewielkich warsztatach rzemieślniczych.
Historia mebli wiklinowych w Polsce
Wiklina jako materiał meblarski pojawiła się w Polsce na szerszą skalę w drugiej połowie XIX wieku. Wzorce przeniknęły z Niemiec i Austrii, gdzie meble wiklinowe były modne w ogrodach i na werandach rezydencji. Polscy rzemieślnicy — zwłaszcza z podkarpackiego Rudnika nad Sanem — szybko dostosowali zachodnie wzorce do lokalnych surowców i tradycji.
W dwudziestoleciu międzywojennym meble wiklinowe produkowane w Polsce trafiały na rynki zachodnioeuropejskie. Eksport wikliniarskich wyrobów z Rudnika i okolicznych miejscowości był istotnym elementem regionalnej gospodarki. Po II wojnie światowej produkcja wikliniarstwa utrzymała się w województwie podkarpackim, a w PRL zakłady spółdzielcze kontynuowały tradycję produkcji mebli i artykułów użytkowych z wikliny.
Rodzaje wikliny stosowanej do mebli
W meblarstwie wiklinowym rozróżnia się kilka podstawowych rodzajów surowca, różniących się wyglądem, właściwościami mechanicznymi i sposobem obróbki.
Wiklina biała
Wiklina biała uzyskiwana jest z prętów gotowanych i obieranych ze skóry przed schnięciem. Efekt to jasny, jednolity kolor i gładka powierzchnia. Meble z wikliny białej mają klasyczny, elegancki wygląd i dobrze nadają się do jasnych wnętrz i werand.
Wiklina brązowa
Wiklina brązowa (nazywana też wikliną w skórce) suszona jest bez wcześniejszego gotowania i obierania. Pręty zachowują naturalną korę, co nadaje meblu ciemniejszy, bardziej naturalny wygląd. Wiklina brązowa charakteryzuje się nieco większą sztywnością, co czyni ją odpowiednią do bardziej masywnych konstrukcji meblarskich.
Wiklina fioletowa
Wiklina fioletowa pochodzi z gatunku Salix purpurea. Jej charakterystyczny czerwonobrązowy odcień kory jest naturalną cechą gatunkową. Pręty tego gatunku są cieńsze i bardziej elastyczne niż pręty Salix viminalis, co czyni je przydatnymi przy wyplataniu drobnych detali i ozdobnych wzorów.
Rozróżnienie wikliny białej od brązowej jest możliwe na pierwszy rzut oka: biała ma jasną, kremową lub żółtawą barwę bez widocznej kory; brązowa zachowuje naturalną, brunatną lub brązowawą powierzchnię prętów.
Konstrukcja mebli wiklinowych
Meble wiklinowe składają się zazwyczaj z metalowego lub drewnianego szkieletu, na którym owinięte są pręty wiklinowe, lub z konstrukcji w pełni wiklinowej opartej na grubych prętach nośnych. W nowoczesnej produkcji często stosuje się stelaże stalowe jako rdzeń, co zapewnia większą stabilność i trwałość mebla.
Tradycyjne polskie meble wiklinowe budowane były bez metalowego szkieletu. Nogi foteli, ławek i stolików wykonywano z grubych, równych prętów, wzmacnianych poprzecznymi spojeniami. Siedziska i oparcia wyplatano ze standardowych prętów średniej grubości.
Zastosowania mebli wiklinowych
Meble wiklinowe stosowane są w różnych przestrzeniach:
- Ogrody i tarasy — fotele, sofy, ławki i stoliki ogrodowe. Wiklina brązowa lub zabezpieczona impregnatem jest odporna na zmienne warunki atmosferyczne.
- Pokoje dzienne i sypialnie — fotele bujane, niskie stoliki kawowe, kołyski i koszyczki dekoracyjne cieszą się popularnością w aranżacjach w stylu boho i skandynawskim.
- Łazienki — małe kosze wiklinowe do przechowywania ręczników i kosmetyków. W warunkach podwyższonej wilgotności zalecana jest wiklina biała, dobrze wysuszona.
- Dziecięce pokoje i żłobki — tradycyjne wiklinowe kołyski i kosze na pościel.
Polskie ośrodki meblarstwa wiklinowego
Rudnik nad Sanem w województwie podkarpackim pozostaje największym ośrodkiem wikliniarstwa w Polsce. W mieście i okolicznych wsiach tradycje plecionkarskie są podtrzymywane przez warsztaty rzemieślnicze i spółdzielnie. Tamtejsze Muzeum Wikliniarstwa i Chmielarstwa dokumentuje historię rzemiosła od XIX wieku do współczesności.
Innymi regionami z tradycjami plecionkarskimi są: okolice Nowego Targu na Podhalu (wyroby z łozy i wikliny), Kurpie (słoma żytnia, wyroby obrzędowe) oraz Kaszuby (plecionki z trzciny i sitowia).
Konserwacja i pielęgnacja mebli wiklinowych
Meble wiklinowe wymagają regularnej pielęgnacji, aby zachować elastyczność prętów i estetyczny wygląd.
Meble na zewnątrz
Wiklina eksponowana na zewnątrz powinna być co rok lub dwa lata zabezpieczana bezbarwnym impregnatem do drewna lub olejem lnianym. Przed sezonem zimowym meble wiklinowe najlepiej przenieść do suchego pomieszczenia lub nakryć wodoodpornym pokrowcem, gdyż długotrwałe nasączenie wodą i następujące po nim gwałtowne wysychanie prowadzi do pękania prętów.
Meble w pomieszczeniach
W pomieszczeniach z centralnym ogrzewaniem wiklina narażona jest na nadmierne wysychanie. Zalecane jest regularne przetarcie mebla wilgotną szmatką (raz na kilka tygodni w sezonie grzewczym). Do czyszczenia wystarczy woda z kilkoma kroplami łagodnego mydła; nie używa się silnych detergentów ani środków bielących.
Szczegółowe informacje o rodzajach surowców: Naturalne materiały do plecionkarstwa. Techniki wyplatania opisane są w artykule: Techniki wyplatania koszy z wikliny.