Techniki wyplatania koszy z wikliny

Wyplatanie koszy z wikliny należy do najstarszych technik rękodzielniczych praktykowanych na ziemiach polskich. Materiałem podstawowym jest wiklina — giętkość, dostępność i trwałość prętów wierzbowych sprawiły, że przez wieki stanowiła podstawowy surowiec do wyrobu naczyń transportowych i przechowywania.

Przygotowanie wikliny przed wyplataniem

Pręty wiklinowe używane do wyplatania wymagają wcześniejszego przygotowania. Świeżo ścięta wiklina zawiera duże ilości wody, co ułatwia gięcie, ale powoduje skurcz podczas schnięcia. Dlatego tradycyjnie stosuje się dwa sposoby przygotowania surowca.

Wiklina biała — metoda gotowania i obierania

Wiklina biała uzyskiwana jest przez gotowanie prętów w wodzie przez kilka godzin, a następnie ściąganie kory przy użyciu specjalnego narzędzia zwanego korownią lub szczelinową szczypą. Efektem jest jasna, gładka powierzchnia pręta. Proces ten stosuje się głównie do prętów cienkich, przeznaczonych na wyplatanie boków i dna koszy.

Wiklina brązowa — suszenie bez obierania

Wiklina brązowa (lub zielona) to pręty suszone razem z korą. Przed pracą moczy się je w wodzie przez kilka godzin lub owija wilgotną tkaniną, aby przywrócić elastyczność. Wyroby z wiklinny brązowej mają ciemniejszy, bardziej surowy wygląd i są popularne w stylistyce rustykalnej i naturalnej.

Splot płaski

Splot płaski (ang. plain weave) jest najprostszą i najczęściej stosowaną techniką plecionkarską. Polega na przeplataniu kolejnych prętów naprzemiennie: pod jeden drut, nad drugi, pod kolejny itd. Wzorzec 1/1 tworzy gęstą, mocną ściankę kosza.

W technice splotu płaskiego wyróżnia się kilka odmian:

• Splot parami — dwa pręty wątku biegną jednocześnie obok siebie, co przyspiesza pracę i zwiększa grubość ścianki.
• Splot skośny — pręty wątku przeplatane są co dwa druty osnowy, tworząc wzór ukośnych linii.
• Splot żeberkowy — naprzemienne grupowanie par lub trójek daje efekt wyraźnych żeber poziomych.

Technika oklatkowa (ang. stake-and-strand)

Technika oklatkowa jest najczęściej stosowana w tradycyjnym polskim wikliniarstwie. Podstawą konstrukcji są pionowe pręty (druty) wbite w podstawę kosza, które tworzą szkielet. Wyplatanie odbywa się przez owijanie lub przeplatanie poziomych prętów (wątku) wokół szkieletu.

Etapy budowy kosza oklatkowego:

1. Wykonanie dna — dno splata się oddzielnie, używając kilku par prętów ułożonych w krzyż i przeplatanych kolejnymi warstwami. Po osiągnięciu żądanej średnicy pręty boczne uginane są pionowo w górę.
2. Zamknięcie dna (ucho) — pary prętów bocznych uginane są naprzemiennie przed i za kolejnym prętem, tworząc stabilną krawędź przejścia między dnem a ściankami.
3. Wyplatanie boków — prowadzone przez jedno lub kilka prętów wątku jednocześnie, każdy okrąża szkielet według wybranego wzoru splotu.
4. Zamknięcie krawędzi (obtaczanie) — ostatni rząd wyplatania zakończony jest obtaczaniem: wolne końce prętów szkieletu wplatane są naprzemiennie w gotowy splot, tworząc trwałą, ozdobną krawędź.

Technika spiralna

Technika spiralna (ang. coiling) polega na nawijaniu cienkich pęczków łodyg lub traw wokół centralnego rdzenia, przy jednoczesnym łączeniu kolejnych okrągów ściegiem wiążącym. W Polsce technika ta stosowana jest przede wszystkim przy wyrobie wyrobów ze słomy żytniej i trzciny.

Tradycyjna pszenica lub żyto używana jest jako rdzeń spirali, a zewnętrzne łączenie wykonuje się paskami rafii, sitowia lub cienkim drutem wiklinowym. Wyroby spiralne charakteryzują się większą regularności kształtu i mniejszą sztywnością niż wyroby oklatkowe.

Narzędzia używane w wikliniarstwie

Do podstawowych narzędzi niezbędnych przy wyplataniu koszy należą:

• Korownia (szczelina) — narzędzie do obierania kory z mokrych prętów wiklinowych przy produkcji wikliny białej.
• Szydło plecionkarskie — metalowy szpic służący do rozszerzania splotu przy wplataniu nowych prętów lub naprawie gotowych wyrobów.
• Nóż plecionkarski — krótki, mocny nóż do przycinania końców prętów.
• Sekator lub nożyce wikliniarskie — do cięcia grubszych prętów szkieletu.
• Drewniany kołek lub forma — do podtrzymywania kształtu dna kosza podczas wyplatania.

Dobór prętów do rodzaju wyrobu

Grubość prętów dobiera się w zależności od przeznaczenia wyrobu. Kosze na zakupy lub do transportu cięższych przedmiotów wymagają grubszych prętów szkieletu (6–10 mm) i średnich prętów wątku (3–5 mm). Delikatniejsze wyroby dekoracyjne wyplatane są z cienkich, elastycznych prętów o grubości 1–2 mm.

Odmiany wierzby stosowane w polskim wikliniarstwie to przede wszystkim Salix viminalis (wierzba wiciowa) i Salix purpurea (wierzba purpurowa). Ta ostatnia daje pręty cieńsze i bardziej elastyczne, stąd chętniej stosowane w delikatniejszych wyrobach.

Konserwacja gotowych wyrobów

Kosze wiklinowe zachowują trwałość przez wiele lat pod warunkiem właściwej konserwacji. Wiklina naturalna wymaga okresowego nawilżania — zbyt suche otoczenie prowadzi do kruchości i pękania prętów. W pomieszczeniach z centralnym ogrzewaniem wyroby wiklinowe należy co kilka tygodni przetrzeć wilgotną szmatką.

Wikilinę przeznaczoną do użytku zewnętrznego można zabezpieczyć olejem lnianym lub woskiem pszczelim, co wydłuża żywotność wyrobu i chroni przed nadmiernym chłonięciem wilgoci.

Więcej informacji o surowcach używanych w plecionkarstwie: Naturalne materiały do plecionkarstwa. Zastosowanie gotowych wyrobów omawia artykuł: Meble wiklinowe — tradycja i współczesność.