Plecionkarstwo opiera się na naturalnych włóknach i łodygach roślin, które po odpowiednim przygotowaniu stają się giętkie, wytrzymałe i trwałe. W Polsce tradycja rękodzielnicza korzystała przez wieki z surowców dostępnych lokalnie: wikliny, trzciny pospolitej, słomy zbożowej, pałki wodnej i łozy.
Wiklina (wierzba wiciowa i pokrewne)
Wiklina w znaczeniu rzemieślniczym to pręty kilku gatunków wierzby (Salix), przede wszystkim wierzby wiciowej (Salix viminalis), wierzby purpurowej (Salix purpurea) i wierzby trójpręcikowej (Salix triandra). Gatunki te są uprawiane w Polsce na plantacjach, a naturalne stanowiska spotykane są wzdłuż rzek i na terenach podmokłych.
Zbiór wikliny
Pręty wiklinowe zbierane są raz lub dwa razy w roku: główny zbiór przypada na późną jesień lub wczesną zimę (po opadnięciu liści, gdy roślina jest w spoczynku), a zbiór dodatkowy możliwy jest wczesną wiosną przed rozwojem pąków. Jesienne pręty są dłuższe i mniej rozgałęzione, co czyni je bardziej wartościowym surowcem.
Sezonowanie
Po zbiorze pręty wiklinowe mogą być przechowywane jako materiał surowy (wiklina brązowa) lub poddane obróbce na wiklinę białą. Surowiec brązowy przechowuje się w suchym, przewiewnym miejscu w poziomych stosach. Przed użyciem moczy się pręty w wodzie przez kilka godzin lub kilka dni, w zależności od ich grubości, aby przywrócić im elastyczność.
Plantacje wikliny uprawiane są w Polsce głównie w województwie podkarpackim (okolice Rudnika nad Sanem) oraz w dolinie Warty i Bugu. Uprawa wikliny jest formą agrotechniki: rośliny sadzi się ściśle, by wymuszać wzrost długich, równych pędów.
Trzcina pospolita
Trzcina pospolita (Phragmites australis) jest jednym z najpowszechniej występujących roślinnych surowców plecionkarskich w Polsce. Rośnie na brzegach jezior, rzek i stawów na terenie całego kraju. Łodygi trzciny, po wyschnięciu, są lekkie, sztywne i trwałe.
Zastosowanie trzciny w plecionkarstwie
Trzcina stosowana jest przede wszystkim do wyrobu:
- Mat i ekranów ozdobnych — szeroko stosowanych w ogrodnictwie i budownictwie wiejskim.
- Osłon balkonowych i ogrodowych.
- Elementów dekoracyjnych, ramek i pojemników w stylu naturalnym.
- Tradycyjnego pokrycia dachów (strzecha), choć ta forma zanika.
Zbiór i przygotowanie trzciny
Trzcina zbierana jest zimą, gdy łodygi są suche i pozbawione liści. Ważne jest, by materiał był zebrany przed marcową wegetacją — starsze łodygi są twardsze i mniej elastyczne niż świeżo wyrosłe. Po zbiorze trzcina suszona jest w wiązkach w pozycji pionowej lub poziomej.
Słoma żytnia
Słoma żytnia jest materiałem plecionkarskim charakterystycznym dla polskiego folkloru, zwłaszcza w regionach Kurpi, Mazowsza i Podlasia. Do wyrobu plecionek używa się słomy z ostatniego snopa żyta, zbieranej ręcznie (nie kombajnem) w celu zachowania długich, nieuszkodzonych łodyg.
Tradycyjne wyroby ze słomy
W tradycji polskiej ze słomy żytniej wyrabiano przede wszystkim:
- Pająki — przestrzenne dekoracje zawieszane pod sufitem, tradycyjnie na Boże Narodzenie i dożynki.
- Wieńce dożynkowe — dekoracje o symbolicznym znaczeniu, wyplatane ze słomy zbożowej i zdobione kwiatami lub wstążkami.
- Koszyki i pojemniki techniką spiralną.
- Figurki zoomorficzne i antropomorficzne (ptaki, konie, aniołki).
Słoma żytnia stosowana w technikach spiralnych wymaga specjalnego przygotowania: łodygi sortuje się według grubości, usuwa węzły i moczy przez krótki czas, by uzyskać elastyczność bez nadmiernego zawilgocenia.
Pałka wodna (pałka szerokolistna i wąskolistna)
Pałka wodna (Typha latifolia i Typha angustifolia) dostarcza dwóch rodzajów surowca plecionkarskiego: liści i łodyg. Szerokie liście pałki zbierane są latem, po rozwinięciu, i suszone w cieniu. Po wysuszeniu są elastyczne i wytrzymałe, stosowane przede wszystkim do wyrobu siedzisk krzeseł (tzw. splatanie siedzeń), mat podłogowych i koszy.
W Polsce pałka wodna była tradycyjnie stosowana przez rzemieślników z Polesia i terenów nad Bugiem. Wyplatanie siedzeń krzeseł ze świeżych liści pałki było powszechne jeszcze w połowie XX wieku.
Łoza
Łoza to potoczna nazwa kilku gatunków wierzby krzewiastej — w tym Salix caprea (wierzba iwa) i Salix cinerea — stosowanych w tradycyjnym wikliniarstwie karpackim i podhalaskim. Pręty łozy są grubsze i bardziej sztywne niż wikliny wiciowej, stąd używane do budowy grubszych konstrukcji: obręczy koszy, uchwytów, nóg mebli i płotków ogrodowych.
W rejonie Podhala i Karpat łoza zbierana jest wczesną wiosną lub wczesną zimą z naturalnych stanowisk. Wyroby z łozy zachowują naturalną, chropowatą fakturę kory, charakterystyczną dla regionu.
Sitowie i rogóż
Sitowie (Scirpus spp.) i rogóż (Juncus spp.) to mniejsze gatunki bagienne, których łodygi stosowane były tradycyjnie do wyrobu mat, koszyków i elementów obuwia chłopskiego (łapcie). W Polsce materiały te były powszechnie używane na terenach podmokłych Mazowsza, Podlasia i Polesia.
Sitowie zbierane jest latem, suszone i przechowywane w suchym miejscu. Przed użyciem wymaga krótszego moczenia niż wiklina — zbyt długie nawilżenie prowadzi do gnicia cienkich łodyg.
Porównanie właściwości surowców
Różne surowce mają odmienne właściwości, co determinuje ich zastosowanie:
- Wiklina — wysoka giętkość, długie pręty, trwała po wyschnięciu. Najszersza paleta zastosowań: kosze, meble, dekoracje.
- Trzcina — lekka, sztywna po wyschnięciu, długie łodygi. Maty, osłony, elementy architektoniczne.
- Słoma żytnia — delikatna, estetyczna, złocisty kolor. Techniki spiralne, dekoracje, wyroby obrzędowe.
- Pałka wodna — szerokie liście, dobre do wyplatania płaskich powierzchni. Siedziska, maty, kobiałki.
- Łoza — gruba, sztywna. Elementy nośne, obręcze, płotki.
Szczegóły dotyczące technik wyplatania z tych surowców opisuje artykuł: Techniki wyplatania koszy z wikliny. Zastosowanie materiałów w meblarstwie: Meble wiklinowe — tradycja i współczesność.